GİRİŞ

Quran əxlaqının yaşanmadığı cəmiyyətlərdə son dərəcə əyri bir əxlaq anlayışı vardır. İnsanın ruhundakı eqoist ehtiras və ehtirasların bir məhsulu olan bu əxlaq anlayışı, insanları qürurlu, eqoist, həyasız, mərhəmətsiz, kobud və zalım olmağa yönəldər. Hər kəs, öz yüksəlişini təmin etmək üçün digər insanları əzmək lazım olduğuna inanar və bunu hər fürsətdə tətbiq edər.

Halbuki Allah, yaratdığı insana belə bir əxlaqı yaşamasını tövsiyə etməmişdir. Əksinə Quranda insanlara zadəgan, təvazökar, etibarlı, şəfqətli, fədakar, yetkin və içli olmaları əmr edilər. Allahın Haqq Kitabında bir insanın əxlaqındakı incəliklərə diqqət çəkilərək bu əmr verilər:

Adamlardan təkəbbürlə üz çevirmə, yer üzündə lovğa-lovğa gəzib dolanma. Həqiqətən, Allah heç bir özündən razını, lovğalanıb fəxr edəni sevməz! (Loğman Surəsi, 18)

Müsəlmanın vəzifəsi, şübhəsiz Allahın vəhy etdiyi bu üstün əxlaqı ən incə detalına qədər tətbiq etməkdir. Bu ilahi əxlaqı tərk etmiş və üstdə sözünü etdiyimiz əyri əxlaq anlayışını mənimsəmiş olan azğın və primitiv mədəniyyətin nüfuz edici təsirindən tam mənasıyla xilas olmaq üçün, son dərəcə həssas və diqqətli olmaq lazımdır. Bu səbəblə adam özünü davamlı dartmalı, cahiliyyə əxlaqından tam mənasıyla uzaqlaşıb Quran əxlaqını tətbiq etmək üçün böyük bir diqqət göstərməlidir.

Oxumaqda olduğunuz kitab, bu səyində iman edənlərə dəstək olmaq, unudulmaması lazım olan təməl Quranı mövzuların ağılda tutulmasına kömək etmək üçün hazırlanmışdır. İrəliləyən səhifələrdə, bir möminin davamlı ağlında tutması, hər an üzərində dayanması lazım olan bəzi təməl imani mövzuları və yenə unudulma təhlükəsi olan bəzi ibadətləri Quran ayələri ilə birlikdə araşdıracağıq.

ALLAHI HAQQIYLA TƏQDİR ETMƏK

Quran ayələrində, Allahın sifətlərinin bir qisimi bu şəkildə xəbər verilməkdədir:

Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur. (Zatı və kamal sifətləri ilə hər şeyə qadir olub bütün kainatı yaradan və idarə edən, bəndələrini dolandıran və onların işlərini yoluna qoyan) əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur. Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasını xahiş) edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini (bütün olmuş və olacaq şeyləri) bilir. Onlar (yaranmışlar) Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsüsü (elmi, qüdrət və səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur! (Bəqərə Surəsi, 255)

Yeddi (qat) göyü və bir o qədər də yeri yaradan Allahdır. Allahın hər şeyə qadir olduğunu, Allahın hər şeyi elm (Öz əzəli elmi) ilə ehtiva etdiyini biləsiniz deyə, (Allahın) əmri onların arasında (mövcud olan bütün məxluqata) nazil olar. (Talaq Surəsi, 12)

(Müşriklər) Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər (uca tutmadılar). Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir! (Həcc Surəsi, 74) ayəsiylə təsvir edilər.

Allahın gücünü haqqıyla təqdir etmək, imanın ən əhəmiyyətli şərtlərindəndir. Mömin, cahiliyyə cəmiyyətlərindəki əyri Allah inancından qopar və cahiliyyə cəmiyyətinin bütün azğın inanışlarını rədd edər. Mömin Allaha Quranda təsvir edilən xüsusiyyətləriylə inanar. Allahın dünyada, göylərdə və öz nəfsində yaratdığı dəlilləri, ayələri, iman həqiqətlərini araşdıraraq, Allahın sənətini, gücünü yaxşıca görərək, Rəbbimizi tanıyar, ONun qədrini haqqıyla təqdir edər.

Ancaq Allaha iman etdiyini söyləyən bir adam, ürəyini Allahın zikrindən və ağılını ONU düşünməkdən uzaq tutarsa, bu vəziyyətdə cahiliyyənin azğın Allah inancına doğru bir yol alar. Və əgər özünü yığışdırıb Allah inancını Qurana görə təyin etməzsə, bəzi imtahan vəziyyətlərində cahiliyyəyə sürüşmə təhlükəsiylə üz-üzə qala bilər. Allah, bu vəziyyətə, döyüş əsnasında zəiflik göstərən Müsəlmanlardan bəhs edən ayələrdə diqqət çəkər. Ayələrdə bildirildiyinə görə, bu kəslər, "Canları dərdinə düşərək; Allaha qarşı haqsız yerə cahiliyyə zənniylə zənnlərə qapılmış"lardır. (Al- İmran Surəsi, 154)

Mömin belə bir vəziyyətə düşməmək üçün, cahiliyyədəki səhv inancların buraxdığı izləri tamamilə ürəyindən silməli və Quranda təsvir edildiyi şəkildə, Allahı haqqıyla təqdir edərək bu həqiqi inancı ürəyinə həzm etməlidir.

GÜCÜNÜN ÇATDIĞI QƏDƏR ALLAHdan QORXMAQ

İnsan nə qədər Allahdan qorxsa, ONun Qatında o cür üstün olar. Allah qorxusunda bir sərhəd yoxdur, hər insan bunu Allahdan diləyərək artıra bilər. Bu mövzuda Quranda rəsullar nümunə olaraq verilmişdir. Bu sayədə möminlər özlərini onlarla müqayisə edib, Allah qorxularını daha da artıra biləcəklərini anlaya bilərlər.

Allah möminlərdən ola biləcək ən yüksək dərəcədə Özündən qorxmalarını istəməkdədir. Ayələrdə, bu mövzuda bu hökm verilər:

Allahdan (Allahın əzabından) bacardığınız qədər qorxun. (Sizə verilə öyüd-nəsihətə) qulaq asın; (Allaha və Peyğəmbərinə) itaət edin və (mal-dövlətinizdən Allah yolunda) xərcləyin. Bu sizin özünüz üçün xeyirli olar. (Allah tərəfindən) nəfsinin xəsisliyindən (tamahından) qorunub saxlanılan kimsələr – məhz onlar nicat tapıb səadətə qovuşanlardır! (Teğabün Surəsi, 16)

Ey iman gətirənlər! Allahdan layiqincə qorxun. Yalnız müsəlman olduğunuz halda (müsəlman kimi) ölün!. (Al-İmran Surəsi, 102)

QƏDƏR

Dünyada və hətta bütün kainatda hər şey bir məqsəd üzrə reallaşar. Quranda bildirildiyinə görə, Allah "... Hər işi dəyişdirib nizamlar..." (Rəd Surəsi, 2). Bir başqa ayədə bildirildiyinə görə isə, "... O bilmədən bir yarpaq da düşməz" (Ənam Surəsi, 59).

Meydana gələn bütün hadisələri yaradan, idarə edən, bu hadisələrin başlarının və sonlarının necə olacağını təyin edən Allahdır. Kainatdakı bütün ulduzların və dünyanın hər hərəkətini, dünyadakı bütün canlıların hər halını, insanın necə yaşayacağını, nə danışacağını, nə ilə qarşılaşacağını təyin edən Allahdır. Allah kitabında "Heç şübhəsiz, Biz hər şeyi qədər ilə yaratdıq" (Qəmər Surəsi, 49) hökmünü verər.

Bir başqa ayədə isə belə buyurulmaqdadır:

Yer üzündə baş verən və sizin öz başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, bir kitabda (lövhi-məhfuzda) yazılmamış olsun. Bu, Allah üçün çox asandır!. (Hədid Surəsi, 22)

Mömin bu sirrin şüurunda olaraq yaşamalı, inkarçıların içində olduqları "cəhalət" ölçüsünə əsla enməməlidir. Əgər həyatın "qədəri izləmək" olduğunu anlarsa, qarşısına çıxan heç bir hadisə onu üzməz ya da qorxutmaz. Sığındığı mağaranın qapısına özlərini öldürmək üçün gələn müşriklərə baxmayaraq, yanındakı yoldaşına "Hüznə qapılma, əlbəttə Allah bizimlə bərabərdir" (Tövbə Surəsi, 40) deyən Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) kimi hər an əmin və cəsur olar.

TƏVƏKKÜL

Bütün hadisələri meydana gətirən Allahdır. Allahın yaratmış olduğu hadisələrin hamısında möminlər üçün mütləq bir xeyir vardır. Bütün hadisələr, mütləq möminlərə faydalı olacaq şəkildə hazırlanmışdır və hər şey bu plana görə işlər.

Mömin üçün tək güvənib dayanılacaq dost, Allahdır. Tək vəkil Odur. Möminin üzərinə düşən, hadisələr qarşısında yalnız Allahın istədiyi reaksiyaları vermək, səbəblərə sarılmaq, nəticəsini isə Allahdan gözləməkdir. Ayələrdə, inkarçıların xəbərdar olmadığı bu böyük sirr belə ifadə edilər:

Bunların (bu qadınların) gözləmə müddəti başa çatdıqda (barışmaq istəsəniz) onları yaxşılıqla (mehrlərini verib) yola salın. (Sonradan aranızda ixtilaf olmasın deyə) içərinizdən iki ədalətli şahid tutun. (Siz də ey şahidlər!) Allah üçün (doğru) şahidlik edin! Bununla Allaha və axirət gününə iman gətirənlərə öyüd-nəsihət verilir. Kim Allahdan qorxsa, Allah ona (hər çətinlikdən) bir çıxış yolu əta edər.

Və ona gözləmədiyi yerdən ruzi verər. Kim Allaha təvəkkül etsə, (Allah) ona kifayət edər. Allah Öz əmrini yerinə yetirəndir. Allah hər şey üçün bir ölçü (hədd, müddət) təyin etmişdir. (Talaq Surəsi, 2-3)

Başqa bir ayədə də təvəkkülün sirri yenə belə açıqlanar:

De: “Allahın bizim üçün (lövhi-məhfuzda) yazdığından başqa bizə heç bir şey üz verməz. O bizim ixtiyar sahibimizdir. Buna görə də möminlər yalnız Allaha təvəkkül etsinlər!” (Tövbə Surəsi, 51)

Mömin, inkarçılardan gələcək təzyiqlərə qarşı belə deməklə öhdəçiliklidir:

" Allah bizə yollarımızı (iman, nicat, səadət yollarını) göstərdiyi halda, biz nə üçün Ona təvəkkül etməməliyik? (Sizi Allahın haqq yoluna dəvət etdiyimizə görə) bizə verdiyiniz bütün əziyyətlərə, əlbəttə, dözəcəyik. Təvəkkül edənlər də yalnız Allaha təvəkkül etsinlər!." (İbrahim Surəsi, 12)

Bir başqa ayədə isə belə buyurulmaqdadır:

Əgər Allah sizə yardım edərsə, heç kəs sizə qalib gələ bilməz. Yox, əgər sizi zəlil edərsə, Ondan sonra kim sizə kömək edə bilər? Buna görə də möminlər Allaha təvəkkül etsinlər!. (Al-İmran Surəsi, 160)

TƏFƏKKÜR

İnkar edənlər dünyada yaradılmış olan dəlilləri görmədən keçib gedərlər. İman edən bir insanın bu kəslərdən fərqi isə, Allahın yaratdığı dəlilləri hər an görə bilməsidir. Mömin ətrafındakı hər incəlikdə Allahın qüdrətini və sənətini görər, ONU təsbeh edər və Allaha yaxınlaşmağa yol tapar. Möminlərin bu xüsusiyyətləri Quranda belə izah edilər:

“O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı xatırlar, göylərin və yerin yaradılması haqqında düşünər (və deyərlər): “Ey Rəbbimiz! Sən bunları boş yerə yaratmamısan! Sən pak və müqəddəssən! Bizi cəhənnəm odunun əzabından (Özün) qoru!” (Al-İmran Surəsi, 191)

Allah Quranın bir çox yerində "düşünməzsinizmi", "düşünənlər üçün dəlillər vardır" ifadələriylə təfəkkür etmənin əhəmiyyətini vurğulamaqdadır. Ayrıca üzərində düşünmək üçün Allah saysız dəlil yaratmışdır. Gördüyümüz, fərqinə vardığımız hər şey Allahın bir təcəllisi və dəlilidir. Bu səbəblə göylərdə, yerdə və bunların aralarında olan hər şey bir təfəkkür vəsiləsidir. Bir ayədə belə buyurular:

(Allah) onunla (o su ilə) sizin üçün əkin (taxıl, bitki), zeytun, xurma, üzüm və bütün (başqa) meyvələrdən yetişdirir. Düşünüb-daşınanlar üçün bunda (Allahın vəhdaniyyətini sübut edən) dəlillər vardır!. (Nəhl Surəsi, 11)

Ayədə "təfəkkür mövzusu" olaraq göstərilənlərin biri, məsələn xurma ağacı üzərində bir az düşünək. Ağac, bilindiyi kimi torpağa atılan bir toxumdan ortaya çıxar. Toxum kiçik (bir santimetr küp belə etməyən) bir cisimdir, amma necə olar naməlum, o toxumun içindən qısa müddət içində 4-5 metr uzunluğunda və yüzlərlə kilo ağırlığında nəhəng bir taxta kütləsi meydana gələr. Toxumun bu nəhəng taxta parçasını edərkən istifadə edə biləcəyi tək vəsait isə içinə basdırılmış olduğu torpaqdır.

Yaxşı amma toxum necə ağac çıxarmağı bilər? Necə olar da ətrafındakı torpağın içində lazımlı vəsaitləri təhlil edib bunları taxta toxuması meydana gətirmək üçün istifadə etməni "ağıl edə bilər"? Çıxardığı ağacın necə bir şəklə və quruluşa sahib olması lazım olduğunu necə təxmin edə bilər? Bu son sual xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki toxumdan hər hansı bir taxta parçası çıxmamaqdadır. Toxum, içində damarlar olan, torpaqdakı maddələri istifadə etmək üçün lazım olan köklərə sahib və üst qisimi də budaqlara ayrılan son dərəcə yaxşı hazırlanmış bir canlı maddə çıxarmaqdadır. İnsan belə yaxşı bir ağac rəsmi çəkmək lazım olduğunda çətinlik çəkər; ağacın köklərindəki və budaqlarındakı detalları çəkmək çətin bir işdir çünki. Halbuki toxum, çəkmək belə dayansın, bu son dərəcə kompleks cisimi torpaqdakı vəsaitləri istifadə edərək sıfırdan çıxarmaqdadır.

Bu vəziyyətdə toxumun son dərəcə ağıllı bir varlıq olduğu nəticəsinə çatarıq. Daha doğrusu, toxumun içində son dərəcə təsir edici bir ağıl vardır. Yaxşı bu ağıl bu toxuma haradan, necə gəlmişdir? Necə olar da bir nüvə, belə bir ağla və yaddaşa sahib ola bilər?

Şübhəsiz bunun tək bir cavabı vardır: Allah toxumu ağac edə biləcək qabiliyyətlə yaratmış, bu əməliyyat üçün lazımlı məlumatlara sahib olacaq şəkildə proqramlaşdırmışdır. Torpağa atılan hər toxum, Allahın elmi ilə əhatə edilmişdir, ONun elmi ilə böyüyər. Bir ayədə bu həqiqət belə xəbər verilər:

Qeybin açarları (Allahın) yanındadır. Onları ancaq O (Allah) bilir. (Allah) suda və quruda nə varsa bilir. Yerə düşən elə bir yarpaq yoxdur ki, (Allah) onu bilməsin. Yerin zülmətləri içində elə bir toxum, (kainatda) yaş-quru elə bir şey yoxdur ki, açıq-aydın kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın!. (Ənam Surəsi, 59)

Toxumu yaradan da, torpağın içinə düşdüyündə onu yarıb içindən yeni bir bitkini çıxaran da Allahdır. Bu həqiqət Ənam Surəsində belə xəbər verilməkdədir:

Şübhəsiz ki, toxumu da, çəyirdəyi də cücərdib çatladan, ölüdən diri, diridən də ölü çıxardan (ölü yumurtadan diri toyuq, diri toyuqdan ölü yumurta yaradan) Allahdır. Budur Allah! Axı siz Ondan (haqq olan Allahdan) nə cür döndərilirsiniz? (Ənam Surəsi, 95)

Toxum, Allahın kainatda yaratdığı sonsuz saydakı "təfəkkür vəsaiti"ndən yəni "iman həqiqəti"ndən yalnız biridir. İnsan, ağlını əhatə edən qalın qəflət pərdəsini ayırar da, "necə", "niyə " kimi suallar soruşaraq düşünsə, bütün kainatın Allahın varlığının və gücünün dəlilləriylə dolu olduğunu rahatlıqla görə bilər.

DİQQƏTLİ OLMAQ

Təfəkkürün əhəmiyyətli bir parçası da diqqətdir. Başda da ifadə etdiyimiz kimi, Allah, bütün kainatı və o kainatın hər parçasını Öz varlığının dəlillərini göstərmək üçün yaratmışdır. Ancaq inkarçılar bu həqiqəti qavraya bilməzlər. Çünki bu incəliyi qavrayacaq bir "görmə" qabiliyyətinə sahib deyildirlər. Quranda ifadə edildiyi şəkliylə "... gözləri vardır bununla görməzlər...". (Əraf Surəsi, 179) Gözləriylə gördükləri maddi kainatın üzərindəki incə pərdəni qaldırıb, arxasındakı böyük həqiqəti fərq edə biləcək bir ağla və qavrayışa sahib deyildirlər.

Mömin isə, Allahın kainatı bir hikmət ilə və bir məqsəd üzrə yaratdığını qəbul etməklə, bu, gözləri olan ancaq görməyən qrupdan ayrılar. Ancaq bu imanın ilk mərhələsidir. İman və ona paralel olaraq ağıl inkişaf etdikcə, mömin qəbul etdiyi bu böyük həqiqəti qarşısına çıxan hər detalda yoxlamağa başlar.

İmanın söz mövzusu inkişafı üç mərhələyə ayrılar; Elm-əl yəqin, Ayn-əl yəqin, Haqq-əl yəqin.

Bu mərhələləri açıqlamaq üçün istifadə edilən bir yağış nümunəsi vardır. Çöldə yağışın yağdığını bilmənin üç dərəcəsi olar. Birinci dərəcədə yəni elm-əl yəqində, bir adam pəncərələri bağlı bir şəkildə evində oturmaqda ikən çöldən gələn biri, ona yağışın yağdığını söyləyər və o da onun doğruluğuna inanar. İkinci dərəcə, ayn-əl yəqin, yəni gözlə anlayış dərəcəsidir: Adam, pəncərənin yanına gedər, pərdəni aralayar və yağışın yağdığını gözləriylə görər. Haqq-əl yəqində isə, qapını açar və evdən çıxar; artıq yağışın "içində"dir.

İmanın elm-əl yəqindən ayn-əl yəqinə, hətta daha da irəlisinə getməsi üçün edilməsi lazım olan hərəkəti dualardan biri, diqqətli olmaqdır.

Çünki Allahın ayələrini görə bilmək və inkarçılar kimi "gözləri olan amma görməyən"lərdən olmamaq üçün, bu lazımdır. Necə ki Quranda möminlər, Allahı qavramaq üçün diqqətli olmağa çağırılmaqdadırlar. Ayələrdə belə buyurulmaqdadır:

Bilin və agah olun ki, göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Allahındır. O, həqiqətən, sizin nə əməl sahibi olduğunuzu (hansı məzhəbə qulluq etdiyinizi) bilir. Allah (məxluqatın, yaxud münafiqlərin dirilib) Onun hüzuruna qaytarılacaqları gün (qiyamət günü) onlara (dünyada) nə etdiklərini bildirəcəkdir. Allah hər şeyi biləndir!. (Nur Surəsi, 64)

Diqqətli olun; həqiqətən onlar, Rəblərinə qovuşmaqdan yana dərin bir şübhə içindədirlər. Diqqətli olun; həqiqətən O, hər şeyi əhatə edəndir. (Fussilət Surəsi, 54)

Allahın ayələrini hər yerdə görə bilmək üçün bu mövzu üzərində düşünmə və bunun üçün zehini öyrətmək lazımdır. Əks halda, öz başına buraxılan bir zehin, idarəsiz bir şəkildə gəzməyə başlar. Bir neçə saniyə içində mövzudan mövzuya atlar və "boş işlər"lə, lazımsız detallarla, kiçik hesablarla özünü məşğul edər. Bu, bir növ sərxoşluqdur. Adam, ağlını idarə edə bilməz. Hər hansı bir mövzu üzərində diqqətini yığa bilməz. Belə olunca da, həm ətrafında inkişaf edən hadisələrin incəliklərini qavraya bilməz, yəni təfəkkür edə bilməz, həm də bu hadisələrə müdaxilə edəcək bir iradəyə sahib ola bilməz. Əksinə adamın düşüncələri hadisələr tərəfindən istiqamətləndirilər.

Halbuki mömin, Allahın icazəsiylə düşüncələrini dilədiyi kimi istiqamətləndirən, ağlını davamlı Allahı tanımaq, ONun dininə xidmət etmək üçün istifadə edən insandır. Bu səbəblə iman edən bir insan ağlına boş bir düşüncə gəldiyində bunu dərhal fərq edər. Şeytanın ağlına bir şübhə soxmağa çalışdığını anlayaraq Quranda təsvir edildiyi şəkildə zehinini bu təzyiqdən qurtarar. Bütün bu "ağlı təmiz tutma" səyinin ən əhəmiyyətli parçası diqqətdir.

HƏR İŞDƏ BİR XEYİR OLMASI

Allah hər şeyi bir hikmət üzərinə yaradar. Bu hikmətlərdən biri də, Rəbbimizin meydana gətirdiyi hadisələrin nəticəsinin möminlərə fayda verməsi, dinə fayda gətirməsidir. Çünki Allah möminlərlə bərabərdir və möminlərin əleyhinə yol verməz.

Möminin qarşısına çıxan bəzi hadisələr, məsələn inkarçıların qurduğu bir tələ, ilk baxışda mənfi, əleyhdə bir vəziyyət kimi görünə bilər, amma Allah mütləq bunda da bir xeyir yaratmışdır. Bu hadisədə nə kimi xeyirlər olduğunu da dərhal və yaxın zaman içərisində möminlərə göstərər. Buna görə möminlərin də qarşılaşdıqları hər hadisədə bir xeyir olduğunu bilmələri lazımdır.

Quran hekayələrində bu mövzuya nümunə təşkil edən bir çox hadisə izah edilməkdədir. Hz. Yusifin həyatı bunlardan biridir. Hz. Yusif kiçik bir uşaqkən qardaşları tərəfindən quyuya atılmış, sonra oradan xilas olmuş, ancaq bir müddət sonra günahsız olduğu halda, günahlandırılaraq zindana atılmışdır.

Hz. Yusifin yaşadıqlarına bənzər vəziyyətlərlə qarşılaşan bir insan əgər imana və imanın gətirdiyi şüura sahib deyilsə, böyük talehsizliklərlə qarşı-qarşıya olduğunu, başına fəlakətlərin gəldiyini düşünəcək. Halbuki Hz. Yusif bütün bu hadisələrin Allahın idarəsində inkişaf etdiyini və hamısında mütləq bir xeyir olduğunu heç bir zaman unutmamışdır. Necə ki Allah bir müddət sonra bütün bu "fəlakət"lərin arxasındakı xeyiri ona göstərmiş və Hz. Yusif, atıldığı Misir zindanlarından xilas olaraq o ölkənin rəhbərliyində söz sahibi bir adam olmuşdur.

Mindiyi gəmidə "kim dənizə atılacaq" deyə püşk atılan və püşk özünə düşən və dənizə atılan, sonra da nəhəng bir balıq tərəfindən udulan Hz. Yunusun vəziyyəti də Hz. Yusifə bənzəməkdədir. Quranda, Hz. Yunusun Allahı "təsbeh edənlərdən" olduğu üçün o yerdən qurtarıldığı və sonra da mükafatlandırıldığı belə izah edilər:

Əgər (Allahı çox) təsbeh edənlərdən olmasaydı, Onun qarınında (insanların) dirilib-qaldırılacaqları günə qədər kalakalmıştı. Sonunda o xəstə bir vəziyyətdəykən çılpaq bir yerə (sahilə) atdıq. Və üzərinə, sıx-geniş yarpaqla (balqabağa bənzər) növdən bir ağac bitirdik. Onu yüz min və ya (sayı) daha da artan (bir birlik)a (peyğəmbər olaraq) göndərdik. Sonunda ona iman etdilər, Biz də onları bir müddətə qədər faydalandırdıq. (Saffat Surəsi, 143-148)

Quran hekayələrində izah edilən bütün bu nümunələr, insana əhəmiyyətli bir dərs verər: Bir hadisənin "fəlakət" kimi görünməsi, onun həqiqətdə elə olduğu mənasını verməz. Əgər bir mömin, Allaha güvənib dayansa, ONdan kömək diləyər, ONA sığınsa, onun başına gələcək heç bir hadisə "pis" deyil. Allah yalnız onu sınamaq, Özünə olan sədaqət və inancını sağlamlaştırmaq üçün müxtəlif çətinliklər meydana gətirər, amma bunların hamısının xeyirli bir nəticəsi olar.

İnkarçılar üçün isə bu vəziyyətin tam tərsi söz mövzusudur. Heç bir hadisə onlar üçün "xeyirli" deyil. Onlara zövq və sevinc verən, gözəl kimi görünən şeylər də həqiqətdə axirətdə çəkəcəkləri əzabı artıran səbəblər olacaq. İnkar edənlərin haqsız olaraq əldə etdikləri bütün qazanclar, hesabı soruşulacaq bir günah olaraq onlar adına yazılmaqdadır. Allah, Quranda bu hökmü verər:

Allah tərəfindən bəxş olunmuş mal-dövləti sərf etməyə xəsislik edənlər heç də bunu özləri üçün xeyirli hesab etməsinlər. Xeyir, bu onlar üçün zərərlidir. Onların xəsislik etdikləri şey qiyamət günü boyunlarına dolanacaqdır. Göylərin və yerin mirası Allaha məxsusdur. Allah hər bir əməlinizdən xəbərdardır!. (Al-İmran Surəsi, 180)

YANIMIZDAKI ÖLÜM

Cahiliyyə cəmiyyəti, adından da aydın olduğu kimi, son dərəcə məlumatsız, ağılsız və şüursuz bir cəmiyyətdir. Bu cəmiyyətin üzvləri, həyatlarını qəti həqiqətlərə, ağla və məntiqə yönəltməzlər. Əksinə boş və batil inanclar, həqiqi xarici zənnlər, xahişlər və nəticədə aldanışlarla yaşayarlar. Bu aldanışların biri də, ölüm haqqındakı düşüncələridir. Ölümün, mümkün olduğunca ağıldan uzaq tutulması, düşünülməməsi lazım olduğu qənaətindədirlər.

Belə etməklə, yəni ölümü göz ardı etməklə etmək istədikləri şey isə, öz ağılların tərəfindən ölümdən xilas olmaqdır. Ölümü düşünməyincə, ölümdən uzaqlaşdıqlarını sanarlar. Əlbəttə ki bu məntiq, bir təhlükədən xilas olmaq üçün başını quma basdıran dəvəquşununkından daha fərqli bir məntiq deyil. Halbuki bir təhlükəni görməzlikdən gəlmək, o təhlükəni yox etməz. Əksinə o təhlükəyə hazırlıqsız tutulmaq və dolayısilə daha böyük zərər görmək mənasını verər.

Mömin, hər mövzuda olduğu kimi, bu mövzuda da cahiliyyə cəmiyyətinin məntiqindən tamamilə uzaqdır. Onlar kimi açıq və qəti bir həqiqəti yox sayaraq xəyali bir dünyada yaşamaz. Əksinə, həqiqət olduğu, indiyə qədər dünyada yaşamış olan istisnasız bütün insanların şahidliyi ilə qəti olaraq isbat edilmiş olan ölümü, ciddi bir şəkildə düşünər. İnkarçılara isə Allahın Quranda bildirdiyi bir əmri uyğun olaraq belə səslənər:

(Ya Peyğəmbər!) De: “(Qorxub) qaçdığınız ölüm sizi mütləq yaxalayacaqdır. Sonra siz gizlini də, aşkarı da bilənin (Allahın) hüzuruna qaytarılacaqsınız. O da sizə (dünyada) nələr etdiyinizi (bir-bir) xəbər verəcəkdir!." (Cümə Surəsi, 8)

Ölüm unudulması, düşünülməməsi lazım olan bir "müsibət" deyil, əksinə insana həyatın həqiqi mənasını öyrədən və dolayısilə üzərində sıx şəkildə düşünülməsi lazım olan böyük bir dərsdir. Mömin bu böyük hadisə üzərində ağıllı və səmimi bir şəkildə düşünər. Allahın insanı bir müddət yaşatdıqdan sonra niyə bu dünyadan ayırdığını, niyə bütün canlıları ölümlü etdiyini düşünər. Qurana görə, yaradılmış olan hər varlıq qısacası hər şey ölümlüdür. Bu, onların aciz və zəif bir "qul" olduqlarını göstərər. Həyatın sahibi Allahdır; yaradılmışlar, ancaq Allahın diləməsi ilə həyat taparlar və yenə Allahın diləməsi ilə həyatlarını itirərlər. Allah ayələrində belə hökm etməkdədir:

(Yer) üzündə olan hər kəs fanidir (ölümə məhkumdur). Ancaq əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin zatı baqidir. (Rəhman Surəsi, 26-27)

Hər kəs öləcək və ən əhəmiyyətlisi, nə vaxt harada öləcəyini kimsə bilə bilməz. Heç kimin bir dəqiqə sonra həyatda qalacağına dair bir zəmanəti yoxdur. Bu səbəblə, mömin sanki hər an öləcəkmiş kimi davranmalıdır. Ölümü tez-tez düşünmək möminin ixlasını qorumasını və həmişə şüurlu hərəkət etməsini təmin edər, Allah qorxusunu artırar, nəfsini tərbiyə etməsinə köməkçi olar.

Quranda, hər insanın bir gün öləcəyinə belə diqqət çəkilər:

(Ya Rəsulum!) Səndən əvvəl də (dünyada) heç bir bəşərə əbədiyyət (ölməzlik) vermədik. Belə olduğu təqdirdə, sən ölsən, onlar dirimi qalacaqlar?! Hər bir kəs (hər bir canlı) ölümü dadacaqdır. (Dözüb-dözməyəcəyinizi, şükür edəcəyinizi, yaxud nankor olacağınızı) yoxlamaq məqsədilə Biz sizi şər və xeyirlə (xəstəlik, yoxsulluq, ehtiyac və sağlamlıq, var-dövlət və cah-cəlalla) imtahana çəkərik. Və siz (qiyamət günü əməllərinizin əvəzini almaq üçün) ancaq Bizim hüzurumuza qaytarılacaqsınız!. (Ənbiya Surəsi, 34-35)

ŞEYTANIN HEÇ DAYANMAYAN FƏALİYYƏTİ

Allah Hz. Adəmi yaratdığı və bütün mələklərə "Adəmə səcdə edin " əmrini verdiyi zaman, şeytan qarşı gəlmiş və bu üsyanı üzündən sonsuza qədər lənətlənmişdi. Bunun üzərinə o da, qiyamət gününə qədər insanları azdırmaq üçün Allahdan müddət istədi. Allah bu icazəni verincə də bu vəddə oldu:

(İblis) dedi: “Sən məni (Adəmə səcdə etmədiyimə görə) azdırıb yoldan çıxartdığın üçün mən də Sənin düz yolunun üstündə oturub insanlara (Sənə ibadət və itaət etməyə) mane olacam!" Sonra onların yanına qarşılarından və arxalarından, sağlarından və sollarından gələcəyəm (soxulacağam) və Sən onların əksəriyyətini şükür edən görməyəcəksən!” (Əraf Surəsi, 16-17)

Bir başqa ayədə, şeytanın "azdırma" vədi belə izah edilər:

"Onları hökmən (doğru yoldan) sapdıracaq, (puç) xülyalara salacaq, heyvanlarının qulaqlarını kəsməyi və Allahın yaratdıqlarını dəyişdirməyi əmr edəcəyəm! Allahı atıb Şeytanı özünə dost tutan şəxs, əlbəttə, açıq-aşkar ziyana uğramışdır. (Nisa Surəsi, 119)

Əgər insan şeytanın bu xüsusiyyətindən xəbərsiz olsa, özünü ondan qoruya bilməz və tələsinə asanca düşə bilər. Bu səbəblə, möminin Quranda xəbər verilən bu həqiqəti hər an ağlında tutması, şeytanın azdırıcı təbliğlərinə qarşı oyanıq davranması lazımdır. Necə ki bir ayədə belə buyurulmaqdadır:

Həqiqətən, Şeytan sizin düşməninizdir, onu (özünüzə) düşmən tutun. O özünə uyanları cəhənnəm əhli olmağa çağırır. (Fatır Surəsi, 6)

Şeytana qarşı ən diqqətli olması lazım olanlar isə, möminlərdir. Çünki şeytan əsl olaraq onlarla məşğul olar. İnkarçıları azdırmaq üçün məşğul olmasına ehtiyac yoxdur çünki onlar onsuz da şeytanın ordusu halına gəlmişlər. Buna görə, bütün gücünü möminləri zəiflətmək, onları müxtəlif şəkillərdə din əxlaqını yaşamaqdan geridə buraxmaq üçün xərcləyər. Bu səbəblədir ki Allah, şeytanın fitnəsinə qarşı möminləri belə xəbərdar etməkdədir:

Ey iman gətirənlər! Şeytanın yolunu tutub getməyin! Kim Şeytanın getdiyi yolla getsə, o, (insanlara) çirkin, pis işlər görməyi (zina etməyi, yalan danışmağı, özgələrə böhtan atmağı) əmr edər. Əgər Allahın sizə neməti və mərhəməti olmasaydı, sizdən heç kəs heç vaxt (günahdan) pak olmazdı. Lakin Allah dilədiyini (günahdan) pak edər. Allah (hər şeyi) eşidəndir, biləndir! (Nur Surəsi, 21)

Allahın Quranda bildirdiyinə görə, şeytanın bu fəaliyyəti ixlaslı möminlərə təsir etməyəcək. Lakin zəiflik göstərən və qəflətə dalanlar, şeytanın davamlı olaraq verməyə çalışdığı mənfi təbliğlərdən təsirlənə bilərlər. Unutmamaq lazımdır ki şeytan fəaliyyətini heç dayanmadan, ara vermədən, dayanıb istirahət etmədən, yatmadan davam etdirməkdədir. Mömin də buna qarşı davamlı Allahı xatırlamalı, hər an diqqət və mənəvi eşq halında olmalıdır.

DAİM PİSLİYİ ƏMR EDƏN NƏFS

İnsanın şeytan qədər diqqət yetirməsi lazım olan bir başqa azdırıcı ünsür də öz içindədir. Allah, insanı yaradarkən onun nəfsinə (mənliyinə) həm yaxşılıq, həm də pislik ilham etmişdir. Və bu pis tərəf, insanı davamlı şeytanın tərəfinə çəkməyə çalışar. Quranda, insan ruhundakı bu cüt istiqamət belə açıqlanar:

And olsun nəfsə və onu yaradana (ona biçim verənə); Sonra da ona günahlarını və pis əməllərdən çəkinməsini (xeyir və şəri) öyrədənə ki, Nəfsini (günahlardan) təmizləyən mütləq nicat tapacaqdır! Onu (günaha) batıran isə, əlbəttə, ziyana uğrayacaqdır.. (Şəms Surəsi, 7-10)

İnsan, ayədə ifadə edilən nəfsinin içindəki bu günahdandan xəbərdar olmalı və hər vaxt bu təhlükəyə qarşı diqqətli davranmalıdır. Əgər nəfsindəki pisliyin varlığını qəbul etməz də, ayədə deyildiyi kimi onu "örtsə", adam pislikdən çəkinə bilməz, yenə ayədə bildirildiyi kimi "dağılmağa düşər".

Bu səbəbdən insanın içindəki pis istiqamətə qarşı diqqətli davranması, davamlı olaraq nəfsini təmizləməyə çalışması lazımdır. Hz. Yusifin ayədə xəbər verilən, " Mən özümü təmizə çıxartmıram. Rəbbimin rəhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlər görməyi (şəhvətə uymağı) əmr edər. Həqiqətən, Rəbbim bağışlayandır, rəhm edəndir!”" (Yusif Surəsi, 53) şəklindəki ifadəsi, möminin nəfsinə qarşı olan bu ehtiyatlı olmasını sərgilər.

İnsan, nəfsinə qarşı hər vaxt bu şəkildə ehtiyatlı davranmalı, nəfsinin əmr edəcəyi pisliklərə qarşı daim oyanıq olmalıdır. Çünki, "... Nəfslər 'qısqanclığa və eqoist ehtiraslara' hazır olmuşdur." (Nisa Surəsi, 128) Bu ehtirasların insana nələr etdirə biləcəyinə də Quranda işarə edilmişdir. Məsələn Hz. Adəmin oğullarından birini, qardaşını öldürməyə yönəldən şey nəfsidir. (Maidə Surəsi, 30) Samirinin, Hz. Musanın ardından təkrar bütlərə ibadət etməsinin və qövmünü də eyni pozqunluğa aparmasının arxasında yatan səbəb də eynidir; Samiri ayədə bildirildiyi üzrə, " (Samiri) belə cavab verdi: “Mən (İsrail oğullarının) görmədiklərini (Cəbraili) gördüm (yaxud bilmədiklərini bildim). Mən o Rəsulun (Allah elçisinin) ləpirindən (Cəbrailin atının ayağı dəydiyi yerdən) bir ovuc torpaq götürdüm və onu (çaladakı od içində əriyən bəzək şeylərinə) atdım (o da dönüb böyürən bir buzov oldu). Beləcə, öz nəfsim məni bu işə sövq etdi”. (Nəfsim bu işi mənə xoş göstərdi, mən də ona uydun)." (Taha Surəsi, 96) deməkdədir.

İnsanın qurtuluşu, özünü qısqanclığa, eqoizmə, üsyan və şirkə yönəldən nəfsinin pisliklərindən çəkinməsinə bağlıdır. Quranda ifadə edildiyi üzrə " Onlardan (mühacirlərdən) əvvəl (Mədinədə) yurd salmış və (Muhəmməd əleyhissəlama qəlbən) iman gətirirmiş kimsələr (ənsar) öz yanlarına (şəhərlərinə) mühacirət edənləri sevər, onlara verilən qənimətə görə ürəklərində həsəd (qəzəb) duymaz, özləri ehtiyac içində olsalar belə, onları özlərindən üstün tutarlar. (Allah tərəfindən) nəfsinin xəsisliyindən (tamahından) qorunub saxlanılan kimsələr – məhz onlar nicat tapıb səadətə (Cənnətə) qovuşanlardır!” (Həşr Surəsi, 9)

Mövzuyla əlaqədar başqa ayələrdə də belə buyurulmaqdadır:

Amma kim (qiyamət günü) Rəbbinin hüzurunda durmaqdan qorxmuş və nəfsinə istəyini (şəhvəti) qadağan etmişsə, Həqiqətən, onun yurdu Cənnətdir!. (Naziat Surəsi, 40-41)

Mömin üçün ən böyük mübarizələrdən biri nəfslə edilən bu mübarizədir. İman edən insan nəfsinin özünə yönəltmək istədiyi; eqoizm, qısqanclıq, qürur, ehtiras kimi xəstəliklərə etiraz etməlidir.

Nəfs, insanı boş hədəflər arxasında qaçdırar. İnsana, daha çox mal qazanacağına pıçıldayar. Halbuki insan bu cür zövqlərin heç biriylə təmin olmaz. Nə qədər çox qazansa, daha da çoxunu istər. Bu halıyla nəfs, ac və əsla doymayan vəhşi bir heyvan kimidir.

Nəfsin təmkinlik tapması isə, söz mövzusu keçici zövqlərin heç biriylə deyil, ancaq və ancaq adamın Allaha sığınmasıyla mümkün olar. İnsan, Allaha qul olmaq üçün yaradılmışdır və "... ürəklər yalnız Allahın zikriylə mutmain olar" (Rəd Surəsi, 28) hökmü uyğun olaraq, bu vəzifəsini yerinə yetirib ONun rəhmətinə sarılmaqdan başqa heç bir şey ona dinclik və təmkinlik verməz.

O səbəblədir ki, təmkinlik tapmış bir nəfs ancaq inkarın hər cür pisliyindən çəkinərək iman edən nəfsdir. Allah Quranda bu nəfsə belə xitab edər:

(Qiyamət günü Allah-təala mömin kimsəyə belə buyuracaqdır: ) “Ey (öz imanından, əməlindən və Allahın vədindən) xatircəm olan kəs! (Və ya: “Ey arxayın nəfs!”) Dön Rəbbinə, sən Ondan razı olaraq, O da səndən! (Əməlisaleh) bəndələrimin zümrəsinə daxil ol! (Onlarla birlikdə) Cənnətimə varid ol!” (Fəcr Surəsi, 27-30)

SEÇİLMİŞLİK

Allah hər insan üçün bir qədər təyin etmişdir və bu qədəri heç kimin ya da heç bir hadisənin dəyişdirməsi mümkün deyil. İnsanın hansı tarixdə, hansı cəmiyyətdə, hansı ailəyə mənsub olaraq doğulacağını ayırd edən, irəliləyən həyatı boyunca da nələrlə qarşılaşacağına qərar verən ancaq Allahdır. İnsana sahib olduğu ağlı, başından keçirdiyi düşüncələri ilham edən də yenə Allahdır.

Bu səbəbdən bir insanın iman etməsi, sahib olduğu hər hansı bir xüsusiyyətdən qaynaqlanmaz. İmanı verən, ancaq və ancaq Allahdır. Allah "Hadi"dir, yəni hidayət verəndir; "Rəb"dir, yəni öyrədib yetişdirəndir. Dilədiyi qulunu doğruya yönəldər. Quranda bu həqiqəti bizə xəbər verən Hz. Musanın sözləri belədir:

Rəbbimiz, hər şeyə yaradılışını verən, sonra doğru yolunu göstərəndir. (Taha Surəsi, 50)

İman edən insanlar, Allahın özlərinə lütf etdiyi kəslərdir. Allah bir ayəsində belə buyurmaqdadır:

Rəbbin, dilədiyini yaradar və seçər; seçki onlara aid deyil... (Qəsəs Surəsi, 68)

İnsanlar, cəhənnəmə oranı haqq edərək girərlər. Çünki özlərini yaradan Allaha qarşı üsyan etmişlər və o ən böyük əzabı haqq etmiş olmuşlar. Buna qarşı, cənnətə ancaq Allahın lütfü və bağışlaması sayəsində girilər. Allah, cənnətinə soxacağı möminləri seçmiş, onlara lütf etmiş, onları öyrətmiş, günahlarını bağışlamış, səhvlərini örtmüşdür.

Mömin, bu seçilmişliyinin hər vaxt üçün fərqində olmalı, özünə verilən iman nemətinə qarşı, daim Allaha şükür halında yaşamalıdır. Bu seçilmişliyin şərəfi onun hər hərəkətinə əks olunmalı, bunun təmkin və zadəganlığını üzərində daşımalıdır. Dünyada Quranda təsvir edilən əxlaqı təmsil etdiyinin, çoxu kimsə qəflət və pozğunluq içində ikən, Allahın özünü imanla şərəfləndirmiş olduğunun şüurunda olmalıdır. Çünki mömin dünyada yaşayan insanlar içində, "ziyanda" olmayan, hər keçən gün cəhənnəmə bir az daha yaxınlaşan qrupun içində iştirak etməyən az quldan biridir. Allah, hansı insanların ziyanda olduğunu belə xəbər verər:

Əsrə and olsun; Həqiqətən insan, ziyandadır. Ancaq iman edib saleh əməllərdə olanlar, bir-birlərinə haqqı tövsiyə edənlər və bir-birlərinə səbri tövsiyə edənlər başqa. (Əsr Surəsi, 1-3)

Bütün inkarçılar, sonu cəhənnəmə doğru gedən bir "ziyan"ın içində ikən, bir mömin üçün Allahın özünü bu vəziyyətdən qurtarması və bütün insanlara üstün tutması əlbəttə ki çox böyük bir şərəfdir.

DUA VƏ EDİLMƏSİ

Allah bir ayəsində, duanın əhəmiyyətini belə ifadə edər:

De ki: 'Sizin duanız olmasaydı Rəbbim sizə dəyər verərdimi?'... (Furqan Surəsi, 77)

Həqiqətən də dua, bir mömini inkar edənlərdən ayıran, Allah Qatında "qiymətli" edən təməl ibadətlərdən və imanın ən açıq göstəricilərindən biridir.

İnsanların çoxu, bütün kainatın bir maddələr cəmi olduğunu və bu maddələrin də, heç bir ilahi idarə olmadan bir-birlərinə təsir edərək hərəkət etdiklərini sanar. Həqiqətdə var olan hər şeyin Allahın iradəsinə boyun əymiş olduğunun, hər şeyin ancaq Allahın "Ol" əmri ilə olduğunun fərqində deyildirlər. Bu səbəblə də, bütün həyatları, bu maddələr dünyasında mübarizə, səy və məşğuliyyət içində çalışmaqla keçər.

Ancaq iman edən bir insan kainatın sirrini bilməkdədir. Bu səbəblə, istədiyi bir şeyə çatmanın əsl yolunun, o şeyləri nəzarət edəndən istəmək olduğunu da anlar. Bilər ki, Allah, hər şeyi Öz iradəsinə boyun əydirmişdir, hər şeyə hakimdir və Özündən kömək istəyən qullarına da şəfqətlidir. Allah bir ayəsində qullarına belə səslənər:

(Ya Rəsulum!) Bəndələrim Məni səndən soruşduqda söylə ki, Mən (onlara) yaxınam. Dua edib Məni çağıranın duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da Mənim çağırışımı qəbul edib Mənə iman gətirsinlər. Bununla da, ola bilsin ki, doğru yola yetişsinlər. (Bəqərə Surəsi, 186)

Ancaq bilinməlidir ki, "razılıq", duada istənən hər şeyin verilməsi demək deyil. Çünki insan cahildir və ayədə ifadə edildiyi şəkliylə "... xeyirə dua etdiyi kimi, şərə də dua etməkdədir" (İsra Surəsi, 11). Bu səbəblə Allah, hər duaya razılıq edər, amma bəzən istənəni verər, bəzən də o istənən şey həqiqətdə bir "şər"dir; verməz.

Duanın nə olduğunun isə yenə Qurana baxaraq təyin olunması lazımdır. Allah duanı yalnız Özünə xas edilmiş, qorxu və ümidlə, yalvara yalvara, için-için ediləcək bir ibadət olaraq təsvir etməkdədir. Bu xüsusiyyətlərə sahib olmayan, Allahın əzəmətini təqdir edə bilməyən bir dua, həqiqi bir dua olmayacaq. Dua ancaq, ixlaslı, candan, səmimi bir şəkildə, çox istəyərək, yalvararaq, Allahdan qorxaraq və qarşılığını görmənin ümidi içində olaraq edildiyində həqiqi mənada dua olar.

Duada müəyyən bir konsentrasiya və Allahla çox içdən bir bağ qurmaq lazımdır. Necə ki Qurandakı, "Rəbbinizə yalvara yalvara və için-için dua edin..." (Əraf Surəsi, 55) və "ONA qorxaraq və ümid edərək dua edin. Doğrusu Allahın rəhməti yaxşılıq edənlərə çox yaxındır" (Əraf Surəsi, 56) ayələri, duanın edilişini ən açıq şəkildə təsvir edər. Bir başqa ayədə isə Allahın adları ilə dua edilməsinə belə diqqət çəkilməkdədir:

Adların ən gözəli Allahındır. Elə isə Ona bunlarla dua edin... (Əraf Surəsi, 180)

Dua anı, insanın öz acizliyini və Allahın sonsuz qüdrətini ən diqqətə çarpan bir şəkildə hiss etdiyi andır. Allah bütün kainatı nəzarət edən, gücü hər şeyə çatan, gizlinin gizlisini bilən, hər şeydən xəbərdar olandır. İnsanın duasını eşidən və ona razılıq edəcək olan da sonsuz şəfqətli Rəbbimizdir. Duadan qaçmaq isə, Allahın bu böyük rəhmətindən üz çevirmək, qürurlanmaq mənasını verər. Necə ki Allah, Quranda belə buyurar:

... Mənə dua edin, sizə razılıq edim. Doğrusu Mənə ibadət etməkdən böyüklənənlər; cəhənnəmə boyun bükmüş kəslər olaraq girəcəklər. (Mömin Surəsi, 60)

Dua mömin üçün həm ibadət, həm qüvvətli bir silah, həm də böyük bir nemətdir. Yalnız "istəmək" kimi həqiqətən asan bir hərəkətlə, maddi, mənəvi hər şeyi əldə edə bilmənin açarıdır.

BAĞIŞLANMA VƏ TÖVBƏ

Allahın Quranda ən çox təkrarlanan sifətlərindən ikisi, "Rəhman" və "Rəhm", yəni "əsirgəyən" və "bağışlayan" sifətləridir. Qullarına olan bu rəhmətindən ötəridir ki, Allah, insanları işlədikləri günahlar üzündən dərhal cəzalandırmaz:

Əgər Allah insanları zülmləri üzündən cəzalandırsaydı, yer üzündə heç bir canlını sağ buraxmazdı. Lakin (Allah) onlara müəyyən müddət (ömürlərinin sonunadək) möhlət verər. Əcəlləri gəlib çatdıqda isə (ondan) bircə saat belə nə geri qalar, nə də irəli keçə bilərlər.. (Nəhl Surəsi, 61)

Allah, insanların işlədiyi cgünahların cəzasını təxirə salmaqla, onlara bağışlanma diləmək və tövbə etmək üçün müddət verməkdədir. İnsan, nə cür böyük günahlar işləmiş olursa olsun, bunlardan ötəri Allahdan bağışlanma diləyə bilər və bir daha işləməməyi hədəfləyərək tövbə edə bilər. Allah, Quranda qullarını günahları üçün bağışlanma diləyib tövbə etməyə belə çağırmaqdadır:

Ayələrimizə iman gətirənlər yanına gəldikdə onlara de: “Sizə salam olsun! Rəbbiniz Özü-Özünə rəhmli olmağı yazmışdır (bəndələrinə qarşı rəhmli olmağı əzəldən Özü Özü üçün müəyyən etmişdir) ki, sizlərdən hər kəs pis iş görsə, sonra tövbə edib düzəlsə (Allah onun günahından keçər). Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!” (Ənam Surəsi, 54)

Bağışlanma, insanın bilərək ya da bilməyərək etdiyi bütün səhvlər, işlədiyi bütün günahlar üçün Allahın bağışlayıcılığına sığınmasıdır. Tövbə isə, işlənmiş olan müəyyən bir günah üçün edilər. Tövbə edən mömin, etdiyi bir səhvi ya da davam etdirdiyi bir rəftarı düzəltməyə qəti olaraq qərar verər və bir daha təkrarlamamaq üçün Allahdan güc və dəstək diləyər. Necə ki məqbul olan tövbə də, ardından hərəkəti düzəlmə ilə dəstəklənilən tövbədir:

Kim tövbə edər və saleh əməllərdə olsa, həqiqətən o, tövbəsi (və özü) qəbul edilmiş olaraq Allaha dönər. (Furqan Surəsi, 71)

İnsan tövbə edib, ancaq sonra yenə nəfsinə məğlub olaraq eyni günahı təkrar edir ola bilər. Bəlkə dəfələrlə tövbə edib, sonra bunların hamısını da pozmuş ola bilər. Amma bu, bir daha tövbə edə bilməyəcəyi mənasını verməz. Tövbə qapısı, insan həyatını davam etdirdiyi müddətcə açıqdır. Ancaq bilinməlidir ki, insanın ölümün kənarına gəlib, axirətdə başına gələcəkləri fərq edərək son anda tövbə etməsi qəbul edilməyə bilər. Allah Quranda belə buyurmaqdadır:

Allah yanında yalnız o kəslərin tövbəsi qəbul olunar ki, onlar nadanlıq ucundan pis bir iş gördükdən sonra dərhal tövbə edərlər. Allah belələrinin tövbəsini qəbul edir! Həqiqətən, Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! Günah işlər görməkdə davam edərək ölüm yetişən anda: “Mən indi tövbə etdim” –deyənlərin və kafir olaraq ölənlərin tövbəsi qəbul olunmaz. Biz onlar üçün şiddətli bir əzab hazırlamışıq!. (Nisa Surəsi, 17-18)

Bir başqa ayədə, bütün iman edənlər bu qurtuluş yoluna belə çağırılmaqdadırlar:

"Mömin qadınlara de ki, gözlərini haram buyurulmuş şeylərdən çevirsinlər (naməhrəmə baxmasınlar), ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar (və ya örtülü saxlasınlar); öz-özlüyündə görünən (əl, üz) istisna olmaqla, zinətlərini (zinət yerləri olan boyun, boğaz, qol, ayaq və s. naməhrəmə) göstərməsinlər; baş örtüklərini yaxalarının üstünə çəksinlər (boyunları və sinələri görünməsin); zinət yerlərini ərlərindən, yaxud öz atalarından, yaxud ərlərinin atalarından (qayınatalarından), yaxud öz oğullarından, yaxud ərlərinin oğullarından, yaxud öz qardaşlarından, yaxud qardaşlarının oğullarından, yaxud bacılarının oğullarından, yaxud öz (müsəlman) qadınlarından, yaxud sahib olduqları (müşrik) cariyələrdən, yaxud kişiliyi qalmamış (onlarla birlikdə yemək yeyən) xidmətçilərdən, yaxud qadınların məhrəm yerlərini hələ anlamayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər; gizlətdikləri bəzək şeylərini (xalxallarını) göstərmək üçün ayaqlarını (yerə və ya bir-birinə) vurmasınlar. Ey möminlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, nicat tapasınız! (Mətləbinizə çatasınız!)." (Nur Surəsi, 31)

ÖLƏNƏ QƏDƏR SƏBİR

İnsan tələsikçi olaraq yaradılmışdır və bu xüsusiyyəti üzündən də müxtəlif səhvlər edər. Halbuki Quranda, insanın bu tələsikçiliyini buraxması və Allah üçün səbr etməsi tövsiyə edilər. Mömin, Allahın vəd etdiyi böyük nemət və qurtuluşu gözləməyi və bu uğurda səbir etməyi bilməlidir. Bu bir ibadətdir; ayədə "Rəbbin üçün səbr et" (Muddəssir Surəsi, 7) hökmü verilər. Allah yolunda icra ediləcək mübarizənin də, Allaha yaxınlaşmaq üçün izləniləcək yolun da ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri səbirdir. Bir ayədə belə buyurulmaqdadır:

Ey iman edənlər, səbir edin və səbirdə yarışın. Allahdan qorxun. Ümid edilər ki xilas olarsınız. (Al-İmran Surəsi, 200)

Bu vaxt, səbir ilə "dözüm" anlayışlarını ayırmaq lazımdır. Cahiliyyə cəmiyyətində bu iki anlayış bir-birinə qarışmış vəziyyətdədir, halbuki aralarında mömin tərəfindən qavrana bilən əhəmiyyətli bir fərq vardır. Dözüm, xoşuna gəlməyən, acı verən bir çətinliyə dözmə hərəkətidir. Halbuki Quranda nəzərdə tutulan səbir, mömin üçün bir çətinlik qaynağı deyil. Mömin, Allahın razılığını qazanmaq üçün səbir edər, bu səbəbdən səbrindən ötəri bir çətinliyə qapılmaz, əksinə mənəvi bir həzz duyar. Quranda, səbrin ancaq möminlər üçün bir ləzzət, inkarçılar üçünsə çətinlik verən bir "dözüm" olduğu belə ifadə edilmişdir:

(Müsibət vaxtında) səbir etmək və namaz qılmaqla (Allahdan) kömək diləyin! Bu, ağır iş olsa da, (Allaha) itaət edənlər üçün ağır deyildir. (Bəqərə Surəsi, 45)

Quranda, səbrin möminlər üçün "müjdəli" bir ibadət olduğu və möminlərin qarşılarına çıxan çətinliklərə qarşı səbir edərkən sahib olduqları ruh halı isə belə izah edilər:

Əlbəttə, Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal, can (övlad) və məhsul qıtlığı ilə imtahan edərik. (Ya Rəsulum! Belə imtahanlara) səbir edən şəxslərə müjdə ver! O kəslər ki, başlarına bir müsibət gəldiyi zaman: “Biz Allahınıq (Allahın bəndələriyik) və (öləndən sonra) Ona tərəf (Onun dərgahına) qayıdacağıq!” deyirlər. (Bəqərə Surəsi, 155-156)

Səbir elə üstün bir xüsusiyyətdir ki, mömin birliyinə böyük bir güc qata bilər. Allah, gücün səbirə görə necə dəyişdiyini aşağıdakı ayədə açıqlamaqdadır:

(Ey möminlər!) İndi Allah (yükünüzü) yüngülləşdirdi. Çünki O sizdə bir zəiflik olduğunu bilirdi. Artıq aranızda yüz səbirli kişi olsa, iki yüz nəfərə (kafirə), min kişi olsa, iki min nəfərə Allahın iznilə qələbə çalar. Allah səbir edənlərlədir!. (Ənfal Surəsi, 66)

Səbir, Quranda izah edilən bütün mömin xüsusiyyətlərini də əhatə edən bir xüsusiyyətdir. Çünki bir insan təvazökar, comərd, fədakar, itaətkar ola bilər, lakin yalnız əgər bu xüsusiyyətlərində səbir göstərsə bunların bir dəyəri olar. Səbir, digər bütün mömin xüsusiyyətlərini qiymətli və etibarlı edən bir xüsusiyyətdir. İmanı məqbul edən, onda göstərilən səbirdir. Möminin bütün ömürü səbirlə keçər. "Allah üçün səbir et" hökmünə həyatının hər günü yenidən itaətkar edər. Sonunda isə, Allah canını alar və onu razılığı və cənnətiylə mükafatlandırar. Cənnətin qapısındakı mələklər, möminlərə belə səslənərlər:

Səbir etdiyinizə qarşılıq salam sizə. Yurdun sonu nə gözəl. (Rəd Surəsi, 24)

ALLAHIN MÖMİNLƏRƏ DƏSTƏYİ

Cahiliyyə cəmiyyətindəki insanlar, xarakterlərini sahib olduqları gücə görə inkişaf etdirərlər. Özlərinə güvənmələri üçün, mütləq ya zəngin, ya məşhur, ya çox gözəl, ya da yaraşıqlı olmaları lazımdır. "Hörmətli" birinin oğulu ya da qızı olmaq da yenə eyni cəmiyyətdə əhəmiyyətli bir güvən qaynağıdır.

Ancaq şübhəsiz möminlər üçün vəziyyət tamamilə fərqlidir. Mömin, yalnız Allaha güvənib dayanar. Özünə güvənməsi üçün, inkarçıların ehtiyac duyduğu maddi meyarların heç birinə ehtiyacı yoxdur.

Çünki Allah daim möminlərin dəstəkçisidir. Onları inkar edənlərin qarşısında zəif buraxmaz. "And olsun, Mən qalib gələcəyəm və elçilərim də" (Mübarizə Surəsi, 21) hökmü gərəyi, rəsullarını və onlara tabe olan möminləri hər vaxt qalib edər. Mömin bütün dünyanın qarşısında tək başına da olsa, bu böyük dəstəklə onlara qarşı üstün gəlir. Allah, rəsuluna qarşı bu zəmanəti verməkdədir:

Onlar, səni aldatmaq istəyərlərsə, şübhəsiz Allah sənə yetər. O, səni köməyiylə və möminlərlə dəstəklədi. (Ənfal Surəsi, 62)

Unudulmamalıdır ki, möminlərə yolları açan, müvəffəqiyyət qazandıran, onları inkişaf etdirən, gücləndirən Allahdır. İnsanın həll olaraq müraciət etdiyi səbəblər, müvəffəqiyyətli olması üçün kafi deyil. Səbəblər tək başına heç bir şey edə bilməz; yalnız hərəkəti bir duadırlar. Bununla birlikdə olan şifahi dua və ixlasın qarşılığında Allah istənən nəticələri yaradar. Bu səbəbdən möminin bacarmaq istədiyi bir işdə yalnız Allahın köməyinə güvənib dayanması lazımdır.

Belə olunca da, özündən son dərəcə əmin, heç bir təhlükədən çəkinməyəcək qədər gözü quru və əleyhdə kimi görünən inkişaflardan heç bir şəkildə təsirlənməyəcək qədər möhkəm xarakterli bir insan ortaya çıxar. Qövmünün hamısının bir-bir azmasına qarşılıq heç bir şəkildə etibarsızlığa qapılmayan və "... Əgər siz və yer üzündəkilərin bütünü inkar edəcək olsanız belə şübhəsiz Allah heç bir şeyə möhtac deyil, təriflənmişdir" (İbrahim Surəsi, 8) deyə bilən Hz. Musa, bu mövzuda çox yaxşı bir nümunədir.

Hz. Musa, bu cür etibarlı və qorxusuzdur. Çünki Allahın köməyinin möminlərlə birlikdə olduğuna əmindir. Allah, ona, "Qorxma, şübhəsiz sən üstün gələcəksən" (Taha Surəsi, 68) hökmünü vəhy etmişdir.

Şübhəsiz Hz. Musanın rəftarı digər bütün möminlər üçün də nümunə olmalıdır. Çünki Allah, eyni zəmanəti yalnız Hz. Musaya ya da o biri rəsullara deyil, öz rızasına ixlasla sarılan bütün möminlərə verməkdədir. İnkar edənlərə qarşı onları qoruyacağını, qalib edəcəyini vəd etməkdədir. Bu həqiqət Quranda, "(Ey müsəlmanlar!) Sizə göz qoyan (münafiqlər) Allah tərəfindən sizə bir qələbə üz verdikdə: “Məgər biz də sizinlə deyildikmi? “ deyər, kafirlərə (zəfər) nəsib olduqda isə: “Məgər (möminlərlə birlikdə sizə qarşı vuruşsaydıq) biz sizə qalib gələ bilməzdikmi? Məgər biz möminlərə (onların sizə qarşı təcavüzünə cürbəcür vasitələrlə) mane olmadıqmı? “ – söyləyərlər. Qiyamət günü Allah Özü sizin aranızda hökm verəcəkdir. Allah heç vaxt kafirlərə möminlərin əleyhinə olan bir yol göstərməz!." (Nisa Surəsi, 141) şəklində ifadə edilmişdir.

Mömin, yalnız Allaha olan sədaqətini qorumaq, ONA qulluqda qərarlı olmaqla öhdəçiliklidir. Belə etdiyi təqdirdə, qorxması lazım olan heç bir şey yoxdur:

Ey iman gətirənlər! Nəfslərinizi qorumaq sizin borcunuzdur. Siz doğru yolda olsanız, (haqq yoldan) azanlar sizə heç bir zərər yetirə bilməzlər. Hamınızın axır dönüşü Allahadır. Allah etdiyiniz əməllər barəsində sizə xəbər verəcəkdir!. (Maidə Surəsi, 105)

Doğru yola çatanlara, inkar edənlər heç bir şəkildə zərər verə bilməz. Möminləri təzyiq altına almaq, hətta öldürmək üçün etdikləri bütün plan və tələləri Allah boşa çıxardar. Bir ayədə bu sirr belə açıqlanar:

(Kafirlər Peyğəmbərə və islam dininə qarşı bacardıqları qədər) hiylə qurdular. Onların hiyləsi Allah dərgahında məlumdur (və buna görə də cəzalarını da alacaqlar). Onların hiyləsi ilə dağlar (islam dini, onun hökmləri) yerindən oynayan deyildir! (Və ya onların hiyləsi dağları yerindən oynatsa belə, yenə də Allahın dini qarşısında acizdir!). (İbrahim Surəsi, 46)

İnkarçılar möminlər əleyhinə tələlər hazırlayarkən, Allah da onları, "... bilməyəcəkləri bir istiqamətdən dərəcə dərəcə" (Əraf Surəsi, 182) dağıdar. Söz mövzusu kəslər, öz sadə məntiq hörgüləri içində möminlərdən üstün olduqlarını və onları asanlıqla məğlub edəcəklərini sanarlar. Halbuki Allah möminlərlə bərabərdir və Allahın güc, izzət və əzəməti də inananlarda təcəlli etməkdədir. Quranda, münafiqlərin qavraya bilmədiyi bu həqiqət belə ifadə edilər:

Onlar: “Allahın Peyğəmbəri yanında olanlara bir şey verməyin ki, dağılıb getsinlər!” – deyən kimsələrdir. Halbuki göylərin və yerin xəzinələri Allaha məxsusdur, lakin münafiqlər (bunu) anlamazlar.

Onlar: “Əgər biz (Bəni Müstəliq vuruşunda) Mədinəyə qayıtsaq, ən güclülər (ən şərəflilər – münafiqlər) ən zəifləri (ən həqirləri – Peyğəmbəri və ona iman gətirənləri), əlbəttə, oradan çıxardacaqlar!” – deyirlər. Halbuki şərəf-şan da, (qüvvət və qələbə də) yalnız Allaha, Onun Peyğəmbərinə və möminlərə məxsusdur, lakin münafiqlər (bunu) bilməzlər!. (Munafiqun Surəsi, 7-8)

Bu, qəti və dəyişməz bir qaydadır. Mömin, "Ey iman edənlər, tədbirinizi alın..." (Nisa Surəsi, 71) ayəsini lazımınca, ibadət qəsdiylə inkarçılara qarşı diqqətli və tədbirli davranacaq, amma söz mövzusu İlahi qaydanın rahatlığı içində olacaq. Allah, eyni qaydanı bir başqa ayəsində belə açıqlayar:

Şübhəsiz ki, kafirlər, (insanları) Allah yolundan döndərənlər və doğru yol özlərinə bəlli olduqdan sonra Peyğəmbərə qarşı çıxanlar Allaha heç bir zərər verə bilməzlər. (Allah) onların bütün əməllərini puç edəcəkdir!. (Məhəmməd Surəsi, 32)

ÜMİDSİZLİYƏ VƏ ŞEYTANIN MƏNFİ TƏBLİĞİNƏ FÜRSƏT VERMƏMƏK

Ümidsizlik iki cür ola bilər. Birincisi, insanın qarşılaşdığı çətinliklər qarşısında ümidsizliyə qapılmasıdır. Ancaq iman edən hər insan, Allahın qoruması altında icra edilən və Onun dəstəkləyəcəyini vəd etdiyi işlərdə bir mənfilik olmayacağını bilməlidir. Çünki Qurandakı ayələrdə, Allahın qəti bir şəkildə möminlərin dəstəkçisi olduğu və onları əsla inkarçılar qarşısında köməksiz buraxmayacağı xəbər verilməkdədir.

Ümidsizliyin ikinci növü isə, adamın etdiyi bir səhv ya da işlədiyi bir günah səbəbiylə öz imanından ümid kəsməsi, Allahın özünü bağışlamayacağına və artıq cəhənnəmlik olduğuna özünü inandırmasıdır. Halbuki bu tamamilə Qurana müxalif bir düşüncədir. Əksinə Allah Özünə səmimi bir şəkildə tövbə edənlərin bütün günahlarını bağışlayar. Allaha yönəlmək, Onun rəhmətinə sığınmaq üçün heç bir nöqtə "çox gec" deyil. Allah, Quranda qullarına belə səslənməkdədir:

(Ya Peyğəmbər! Mənim adımdan qullarıma) de: “Ey Mənim (günah törətməklə) özlərinə zülm etməkdə həddi aşmış bəndələrim! Allahın rəhmindən ümidsiz olmayın. Allah (tövbə etdikdə) bütün günahları bağışlayar. Həqiqətən, O bağışlayandır, rəhm edəndir!. (Zumər Surəsi, 53)

Ümidsizlik, şeytanın mömini Allah yolundan saxlamaq üçün verdiyi vəsvəsələrdən biridir. Şeytan bu yolla səhv edən bir möminin əhvalını pozmağa, edilən sadə səhvləri öz gözündə böyütməyə və onu daha da böyük səhvlərə sürüməyə çalışar. Hədəfi, mömini imanından və səmimiyyətindən şübhəyə salmaq, ona boş-boş işlər təklif etməkdir. Əgər insan şeytanın bu üsulundan təsirlənsə, gedərək imani bir zəifliyə düşər, səhv üstünə səhv etməyə başlar. "Bir dəfə səhv etdim, artıq dönüşü yox" deyə dilə gətirilən bir məntiq içərisində, gedərək daha da böyük günahlara süründürülər.

Mömin belə bir hissə qapıldığında dərhal Allaha sığınmalı, Quranın nuruyla düşünməli və şeytanın istədiyi bu qorxunc ruh halından çıxmalıdır. Bir ayədə, möminin göstərməsi lazım olan rəftar belə açıqlanar:

Əgər sənə Şeytandan (bu əmr olunduğun işləri yerinə yetirməmək məqsədilə) bir vəsvəsə gəlsə (fəsad toxunsa), Allaha sığın. Şübhəsiz ki, Allah (hər şeyi) eşidəndir, biləndir!. (Əraf Surəsi, 200)

Mömin, ixlaslı və səmimi olduqdan sonra səhv də etsə, bağışlanma dilədikdən sonra Allahın özünü bağışlamasını ümid edə bilər. Edilən səhv nə olursa olsun yenə də hər an tövbə edib vəziyyətini düzəldə bilər. Allah sonsuz rəhmət və ədalət sahibi ikən, möminlərə cənnəti və müvəffəqiyyəti vəd etmişkən ümidsizliyə qapılmaq, ancaq şeytanın bir hiyləsidir. Hz. Yaqubun Quranda bildirilən bu öyüdü, bütün möminlər üçün yol göstəricidir:

Oğullarım! Gedin Yusifdən və qardaşından (Bin Yamındən) bir xəbər bilin. Allahın mərhəmətindən ümidinizi kəsməyin. Allahın mərhəmətindən yalnız kafirlər ümidini üzər!”. (Yusuf Surəsi, 87)

HƏR HADİSƏNİN QURAN ƏXLAQIYLA QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Möminin həyatının məqsədi, Allaha qulluq etməkdən başqa bir şey deyil. İnsan dünya üzərində öz ehtiraslarına görə yaşamaq, ehtiraslarının arxasında qaçmaq ya da başqa insanlara xidmət etmək üçün deyil, yalnız və yalnız Allaha qulluq etmək üçün yaradılmışdır.

Allaha qulluq etməsinin yolu isə, Quranı özünə rəhbər etməsidir. Mömin üçün son məqsəd, Quranın hər hökmünə əlindən gələnin ən çoxuyla xidmət edə bilməkdir.

Qurana baxıldığında isə, möminin yalnız namaz, oruc, həcc kimi vacib ibadətlərlə deyil, eyni zamanda tətbiq olunması tələb edilən ibadətlərlə də öhdəçilikli olduğunu görərik. Məsələn bir ayədə "Rəbbinin yoluna hikmətlə və gözəl nəsihət et çağır və onlarla ən gözəl bir şəkildə mübarizə et..." (Nəhl Surəsi, 125) əmri verilər. Burada qəsd edilən "hikmət"in və "gözəl öyüd"ün nə olduğunu, mömin, həm Quranın ümumi məntiq və üslubuna baxaraq, həm də öz ağıl və anlayışına müraciət edərək tapacaq.

Möminin ağlını və anlayışını dövrəyə soxmasını tələb edən bir çox öhdəçilik daha vardır. Məsələn Allah Quranda, möminin qarşılaşacağı insan tiplərini və cəmiyyət modellərini təsvir edər, bunlara qarşı göstərilməsi lazım olan rəftarları da bildirər. Hətta çox vaxt, qarşılaşılan insan tipinə və onun qarşıya qoyduğu məntiqlərə qarşı deyilməsi lazım olan sözlər, "De ki" ilə başlayan ayələrdə xəbər verilər.

Möminə qarşılaşacağı vəziyyətlərlə əlaqədar məlumat və əmr verən bütün bu ayələr, Quranda çox açıq bir şəkildə yazılıdırlar. Ancaq, bunların gündəlik həyata köçürülməsi, əvvəlcə Quranda qəsd edilən vəziyyətlərin gündəlik həyatda yoxlanılmasını tələb edir ki, möminin ağlının və anlayışının dövrəyə girdiyi nöqtə budur.

Quranda, fərqli insan tipləri izah edilər; Müsəlmanlar, müşriklər, münafiqlər, ürəklərində xəstəlik olanlar, Xristianlar, Yəhudilər kimi. Mömin bunlarla əlaqədar ayələri çox yaxşı öyrənə bilər; çünki əsl edilməsi lazım olan şey, Quranda təsvir edilən bu insan xarakterlərini çox yaxşı tanıya bilmək, insan əlaqələrini və bütün həyatını Allahın əmrləri istiqamətində şəkilləndirməkdir.

Mömin bilməlidir ki, ətrafındakı bütün insanlar, Quranda təsvir edilən bu insan modellərinin birinə girməkdədir. Çünki hamısı yaradılmışdır və "Biz, bir 'oyun və əylənmə mövzusu' olsun deyə göyü, yeri və ikisi arasında olanları yaratmadıq" (Ənbiya Surəsi, 16) hökmü gərəyi bir məqsəd üzrə, Allahın Quranda təsvir etdiyi cəmiyyət modelini meydana gətirmək üçün vardırlar.

Mömin, bu həqiqətin şüurunda olaraq hərəkət etsə, Allahın özünə yüklədiyi məsuliyyətləri yerinə gətirə bilər. İnsanın gördüyü hər maddə, hər hadisə həqiqətdə Quranda yazılanların bir əks olunmasından başqa bir şey deyil. Bir ayədə, bu mövzu belə açıqlanmışdır:

Onun (Quranın) haqq olduğu onlara (müşriklərə) bəlli olsun deyə, Biz öz qüdrət nişanələrimizi onlara həm xarici aləmdə (üfüqlərdə, kainatda, göylərin və yerin ətrafında), həm də onların öz daxilində mütləq göstərəcəyik. (Ya Peyğəmbər!) Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması (sənin dediklərinin doğruluğuna) kifayət deyilmi?! (Fussilət Surəsi, 53)

Bütün kainat, həqiqətdə Quranın "afaqda" (üfüqlərdə) görünən ayələrinin cəmindən ibarətdir. Necə bir cədvəl, öz rəssamını tanıdırsa, o cədvəldəki hər detal, rəssamın fırçasının izlərini göstərirsə, bütün kainat və o kainatın hər detalı da hər şeyin yaradıcısı olan Allahı göstərmək üçün vardır.

Mömin bu həqiqətin şüuruna varlıq tərəfindən, həm Allahı daha yaxşı tanıyar və ONA daha çox yaxınlaşar, həm də ONun hökmlərinə çox daha ətraflı bir şəkildə itaət edər. Həyatın hər detalının həqiqətdə Quranda tərif ya da işarə edilən bir "ayə" olduğunu qavradıqca, "gündəlik həyat" deyilən şeyin hər mərhələsində Qurana görə düşünəcək və Quranın hökmlərini tətbiq edəcək hala gələr.

Hər hadisə, Allahın yaratdığı qədərə asılı olaraq inkişaf edər, buna görə də hər şeyin bir səbəbi və hikməti vardır. Möminə düşən, qarşılaşdığı hər hadisəni Qurana görə şərh etmək və Quranda ifadə edilən reaksiyaları verməkdir. Əgər "boş" bir şeylə qarşılaşsa, Quranın hökmünə görə ondan üz çevirməlidir.

Möminin qarşılaşdığı hər hadisəni Quran ayələrinə görə şərh etməsi, əvvəlcə Qurana dayanan bir mədəniyyət və xarakter inkişaf etdirməsinə bağlıdır. Bunun üçün də cahiliyyənin özünə verdiyi bütün mədəniyyəti və xarakter xüsusiyyətlərini üzərindən atması lazımdır. Bir hadisə qarşısında nə etməsi lazım olduğuna, cahiliyyə cəmiyyətində məskun olan meyarlara görə deyil, Qurana görə qərar verməlidir. Quranda isə qarşılaşdığı hər vəziyyətə işıq tutan bir həll tapacaq. Çünki o, "hər şeyin açıqlayıcısı" (Nəhl Surəsi, 89) olaraq insanlara endirilmişdir.

ÜRƏKDƏKİ NİYYƏTİ ALLAHIN BİLMƏSİ

İnkarçıların ən fundamental xüsusiyyətlərindən biri, səmimiyyətsiz olmalarıdır. Həm Allaha, həm digər insanlara, həm də özlərinə qarşı səmimiyyətsizdirlər. İnsanların üzünə qarşı mənfəət gərəyi çox isti davranarkən, içlərindən onlara qarşı çox asan kin və ya qısqanclıq bəsləyə bilməkdədirlər. Eyni ikiüzlülüyü özlərinə qarşı da edərlər; etdikləri səhvləri özləri də bildikləri halda şüuraltlarına buraxar və öz özlərini mükəmməl bir insan olduqlarına inandırarlar.

Bu səmimiyyətsizliyin təməlində, ürəklərindən keçən düşüncələrin kimsə tərəfindən bilinə bilməyəcəyi və dolayısilə bu düşüncələr səbəbiylə kimsə tərəfindən günahlandırıla bilməyəcəkləri inancı yatar. Bu inanc öz cəmiyyətləri içində doğrudur; kimsə kimsənin həqiqi düşüncələrini bilməz. Ancaq hesablamadıqları bir şey vardır; Allah, insanların zehinlərindən keçən bütün düşüncələri, hətta özlərinin belə fərqinə varmadıqları şüuraltılarını ən yaxşı şəkildə biləndir. Allahın gizli və ya açıq hər şeyi bilən olduğu ayələrdə belə bildirilməkdədir:

Göylərdə və yerdə olanların bütününü bilər; sizin gizli tutduqlarınızı da, aşkar etdiklərinizi də bilər. Allah, sinələrdə gizli dayananı biləndir. (Teğabun Surəsi, 4)

Sözünüzü istər gizləyin, istər aşkar edin. Şübhəsiz O, sinələrin özündə gizli dayananı biləndir. O, yaratdığını bilməzmi? O, Lətifdir; Habirdir. (Mülk Surəsi, 13-14)

Heç kim, Allahın məlumatı xaricində bir başqasıyla danışa bilməz, Allahın təqibindən qaça bilməz. Quranda bu həqiqət belə ifadə edilmişdir:

Allahın göylərdə və yerdə olanların bütününü həqiqətən bilməkdə olduğunu görmürsənmi? Pıçıldaşmaqda olan üç adamdan dördüncüləri mütləq Odur; beşin altıncısı da mütləq Odur. Bundan az və ya çox olsun, hər harada olsalar mütləq O, özləriylə bərabərdir. Sonra etdiklərini qiyamət günü özlərinə xəbər verəcək. Şübhəsiz Allah, hər şeyi biləndir. (Mübarizə Surəsi, 7)

Bu səbəbdən insanın Allahı aldatması heç bir şəkildə mümkün deyil. Allah, adamın etdiyi bütün hərəkətləri, ürəyindən keçən düşüncələri, hətta onun da tam olaraq bilmədiyi şüuraltını bilər. Bir ayədə belə bildirilər:

And olsun, insanı Biz yaratdıq və nəfsinin ona nə vəsvəsələr verməkdə olduğunu bilərik. Biz ona şahdamarından daha yaxınıq. (Qaf Surəsi, 16)

Bu vəziyyətdə insanın etməsi lazım olan şey, Allaha qarşı son dərəcə səmimi və boyun əyici olmaqdan başqa bir şey deyil. Allah insanın nə olduğunu bilərkən, Allaha qarşı özünü olduğundan üstün göstərməyə işin heç bir mənası yoxdur. İnsan, zəifliklərini, əskiklərini, qüsurlarını, imani zəifliklərini Allaha səmimi bir şəkildə açmalı və Ondan kömək istəməlidir.

Peyğəmbərlər, Allah ilə olan səmimi əlaqənin ən gözəl nümunələridir. Allaha "Rəbbim, mənə ölüləri necə diriltdiyini göstər" şəklində dua edən, Allah özünə "inanmırsanmı?" deyə soruşduqda da, "xeyir (inandım), ancaq ürəyimin təmin olması üçün" (Bəqərə Surəsi, 260) şəklində cavabı ilə Hz. İbrahim, bu mövzuda Quranda nümunə verilməkdədir. Eyni şəkildə, Allah özünə "Firona get" əmrini verdiyində, "Rəbbim, həqiqətən onlardan bir adam öldürdüm, məni öldürmələrindən qorxuram" (Qəsəs Surəsi, 33) deyərək Allahdan güc istəyən Hz. Musanın sözləri bir səmimiyyət nümunəsidir.

İnsan Allaha möhtac olduğunu qavramadan özünü güclü, təqva sahibi, cəsur görməyə çalışmaqla bu xüsusiyyətlərə qovuşmaz. Çünki "... insan zəif olaraq yaradılmışdır" (Nisa Surəsi, 28) və bu zəifliyi, Allaha möhtac olduğunu yaxşıca anlasın deyə vardır. Bu səbəblə, səmimi bir şəkildə Allaha yaxınlaşmalı, özündə gördüyü hər cür səhvi Ona açıb, Rəbbimizdən dəstək istəməlidir.